Alternatieven voor je product in kaart brengen: een checklist

Waarom een alternatievenchecklist loont

Een alternatievenchecklist brengt substituten, varianten en aanbieders systematisch in kaart. Substituten zijn goederen of diensten die dezelfde behoefte bevredigen, zoals boter en margarine. Michael Porter onderscheidt in zijn vijfkrachtenmodel uit 1979 vijf krachten: directe concurrenten, dreiging van nieuwe toetreders, dreiging van substituten, positie van afnemers en positie van leveranciers. Neem die vijf mee als vaste assen.

Beoordeel alternatieven niet alleen op prijs. ACM ConsuWijzer noemt in zijn checklist voor offertes: bedrijfsgegevens, geldigheidsduur, een goede omschrijving van het werk, levertijd, prijs, betalingstermijn en voorwaarden. Soms staan er ook duidelijke tekeningen, ontwerpen, maten of gewichten in. Zo leg je opties naast elkaar.

Voor een concurrentieanalyse kan achtergrondinformatie nuttig zijn; controleer altijd zelf de herkomst, actualiteit en toepasbaarheid van zulke cijfers.

Prijs en voorwaarden zijn niet de enige assen. Een alternatief kan ook een andere uitvoering, een ander materiaal of een ander verkoopkanaal zijn. Gebruik vaste criteria, zodat je elke optie hetzelfde beoordeelt.

Begin bij de behoefte, niet bij de concurrent

Begin bij de functie die het product of de dienst moet vervullen, niet bij de aanbieder. ACM noemt een goede omschrijving van het werk als offertepunt: staan alle materialen en werkzaamheden erin, en verwijst de ondernemer naar tekeningen of andere technische omschrijvingen?

Porter adviseert ook alternatieven in kaart te brengen voor als de concurrentie te groot wordt: hoe eenvoudig is omschakelen in product- of dienstenaanbod en zijn er exit-barrières?

Zet die omschrijving om in een eisenlijst voordat je aanbieders benadert: welke materialen, werkzaamheden, maten en gewichten zijn essentieel? ACM noemt eventueel duidelijke tekeningen, ontwerpen, maten of gewichten als offertepunten; gebruik ze als afvinklijst per optie.

Neem ook werkzaamheden en formaliteiten op die je besprak maar die niet vanzelf in een offerte belanden. ACM noemt het aanvragen van een bouwvergunning: staat dat niet in de offerte, maak daar dan alsnog afspraken over.

Hetzelfde geldt voor duurzaamheidseisen. De ILT hanteert voor verpakkingen onder meer: zo min mogelijk volume, een zo laag mogelijk gewicht en goede recyclingmogelijkheden. Als zulke eisen voor jouw product meetellen, horen ze in de afbakening, niet in een later gesprek.

Verzamel een brede set opties

Verzamel alternatieven in drie lagen: substituten, varianten en aanbieders. Voorbeelden van productgroepen waarin alternatieven naast elkaar staan: elektrische fietsen, matrassen, wasmachines, televisies, robotstofzuigers, thuisbatterij met stekker en inbouw-oven. Vraag per laag minimaal één optie op.

Vraag bij verschillende ondernemers een offerte aan en vergelijk die, adviseert ACM. Zet elke optie in hetzelfde format, met de ACM-offertepunten (zie checklist onderaan).

Vraag naast de standaardvariant ook naar alternatieven die dezelfde behoefte invullen: ander materiaal, een andere maat, een andere uitvoering of een duurzamere verpakkingsvariant. Verpakkingsleverancier Blockline noemt rPET, gerecycled PET uit ingezamelde frisdrankflessen, als alternatief voor nieuw plastic met een sterk verminderde CO2-voetafdruk en minder afval.

Volgens Ondernemersplein is een online platform een digitale omgeving om zzp-opdrachten te vinden of diensten aan te bieden, zoals een website of app voor taxichauffeurs, fietskoeriers of zzp'ers in de bouw. Verkoop je via een platform, dan heb je recht op duidelijke informatie; bij grote platforms gelden extra rechten, zoals het recht om contracten met klanten buiten het platform om te sluiten.

Neem zo'n kanaal mee als optie naast je eigen verkoop of inkoop.

Neem de geldigheidsduur serieus: een offerte is geen permanente prijsopgave, dus noteer per optie tot wanneer je kunt beslissen. Zet ook de levertijd van materialen en de uitvoeringsperiode erbij, zodat je een langere levertijd bewust tegen een lagere prijs afweegt.

Voordelen en nadelen van online platforms als verkoopkanaal

Vergelijk op prijs én voorwaarden

Beoordeel alternatieven op de vijf krachten van Porter: directe concurrenten, dreiging van nieuwe toetreders, dreiging van substituten, positie van afnemers en positie van leveranciers. Kijk daarnaast naar prijs, voorwaarden, planning, garantie en geschilbeslechting.

Reken eerst de totale prijs door en beoordeel of de offerte voldoende kosteninzicht geeft. ACM noemt een reeks vragen: is er een vast bedrag of een richtprijs, staan er stelposten in, moet je aanbetalen en zo ja hoeveel, hoe en wanneer betaal je, en rekent de ondernemer extra kosten zoals voorrijkosten of parkeergeld? Stelposten zijn geschatte prijzen die nog niet vaststaan, bijvoorbeeld als de badkamertegels nog gekozen moeten worden.

Zet de planning naast de prijs: wat is de levertijd van materialen en wat zijn de begin- en eindtijd van de opdracht?

Vraag na welke extra garantie je krijgt, wat die inhoudt en hoe die is geregeld. ACM adviseert ook te vragen wat je opties zijn bij faillissement van de ondernemer. Vraag de algemene voorwaarden op of laat ze direct geven.

Check de geschilbeslechting: is de ondernemer aangesloten bij een brancheorganisatie, en is die organisatie aangesloten bij een geschillencommissie waar je een probleem kunt melden?

Zet alle afspraken op papier; ACM noemt dat expliciet om discussie achteraf te voorkomen. Let op de handtekening: soms vraagt een ondernemer je te tekenen onder een offerte of aanbod, waarmee je vaak aan een overeenkomst vastzit. Teken pas als je het helemaal zeker weet.

Neem verpakking en circulariteit mee als alternatief

Een duurzamere verpakkingsvariant is een concreet alternatief. rPET, gerecycled PET uit ingezamelde frisdrankflessen, is een alternatief voor nieuw plastic met een sterk verminderde CO2-voetafdruk en minder afval. Nederland zamelt PP-, PE-, PET- en PS-verpakkingen gescheiden in.

Verpakking is een zichtbaar onderdeel van je product en kan een alternatief zijn om circulariteit mee te wegen. De ILT beoordeelt of producenten en importeurs voldoen aan de essentiële eisen voor verpakkingen. Die staan in het Besluit beheer verpakkingen en in bijlage II van de Europese Richtlijn verpakkingen en verpakkingsafval, en gaan bijvoorbeeld over zo min mogelijk volume, een zo laag mogelijk gewicht en goede recyclebaarheid.

Ze gelden voor iedereen die verpakkingen op de Nederlandse markt aanbiedt: producenten, importeurs, winkelbedrijven met eigen merk en distributeurs. De producent of importeur in Nederland is normadressaat en eindverantwoordelijk. Die moet aantonen dat de verpakking aan de eisen voldoet. De ILT hanteert daarvoor de NEN-normen 13427 tot en met 13432.

De onderbouwing staat in het verpakkingsdossier. Daarin legt de aanbieder uit waarom de verpakking er zo uitziet. Het gewicht kan niet lager, de verpakking is recyclebaar en aan de eisen aan zware metalen en gevaarlijke stoffen is voldaan. Het dossier onderbouwt ook claims over recyclebaarheid of herbruikbaarheid.

Die informatie moet beschikbaar zijn, bijvoorbeeld in een management- of documentensysteem. Vraag bij een verpakkingsalternatief dus naar die onderbouwing, niet alleen naar het woord duurzaam.

De Europese verpakkingsrichtlijn wordt op dit moment herzien; volgens de ILT worden de regels naar verwachting strenger om de milieubelasting door verpakkingen te verminderen. Houd daarmee rekening bij een keuze die je voor meerdere jaren vastlegt.

Aan de materiaalkant noemt Blockline rPET, gerecycled PET uit ingezamelde flesjes, als alternatief met een sterk verminderde CO2-voetafdruk en minder afval. Blockline wijst er ook op dat Nederland PP-, PE-, PET- en PS-verpakkingen gescheiden inzamelt en bruikbare verpakkingen voor recycling aanbiedt.

Blockline citeert het parlement: in 2030 moet het aandeel gerecycled afval naar 70 procent zijn gegroeid. Ter context: volgens Blockline opent een gemiddelde Nederlander ongeveer zeven verpakkingen per dag, en gaan er in de Europese Unie circa 25.000 verpakkingen per seconde open.

Alternatieven voor verpakkingen: rPET vs nieuw plastic

Duurzaamheidsdoelen en inzameling in Nederland

Gebruik onafhankelijke tests als nuchter ijkpunt

De Consumentenbond test jaarlijks meer dan 2000 producten en diensten. Het onderzoek is zijn eigen initiatief en bijna altijd betaalt de bond het zelf; soms gebeurt een onderzoek samen met overheden en toezichthouders.

Populaire testgroepen waarin alternatieven naast elkaar staan: elektrische fietsen, matrassen, wasmachines, televisies, robotstofzuigers, thuisbatterij met stekker en inbouw-oven.

Beste uit de Test betekent het hoogste testoordeel. Dat zegt iets over de kwaliteit vergeleken met andere geteste producten, maar niet dat het voor iedereen het beste product is: je eigen voorkeuren, wensen en de prijs spelen ook mee.

Beste Koop gaat over de prijs-kwaliteitverhouding en geldt alleen voor producten die tot de beter scorende in de test horen. Er zijn ook labels voor Laagste Prijs en Meest Betrouwbaar; producten die lager dan een 3 scoren zijn Afraders.

Kijk naar de testmethode en de datum. De Consumentenbond test veel productgroepen doorlopend, elke twee weken, elke maand, elk kwartaal of jaarlijks, met dezelfde methode, zodat resultaten over de jaren vergelijkbaar zijn.

Alleen modellen die volgens de meest recente methode zijn getest, kunnen Beste Koop of Beste uit de Test worden. Een ouder model kan het predicaat houden zolang een nieuw model niet beter scoort, en producten die heel lang schijnbaar ongewijzigd op de markt zijn, worden na verloop van tijd opnieuw getest.

De checklist: van longlist naar shortlist

Checklist voor alternatieven. 1. Behoefte: welke functie moet het product vervullen? 2. Directe concurrenten: wie levert hetzelfde? 3. Substituten: welke goederen of diensten bevredigen dezelfde behoefte, zoals boter en margarine? 4. Nieuwe toetreders: hoe makkelijk is markttoetreding qua kosten en expertise? 5. Afnemers en leveranciers: hoe sterk zijn hun posities?

6. Varianten: ander materiaal, maat, uitvoering of duurzamere verpakkingsvariant, zoals rPET. 7. Aanbieders: vraag bij verschillende ondernemers een offerte aan en vergelijk op de ACM-punten. 8. Onafhankelijke tests: predicaat, testmethode en datum. 9. Risico's: levertijd, stelposten, faillissement. 10. Score: vul per optie dezelfde criteria in en geef elk criterium een gewicht.

Offertepunten: gebruik de ACM-punten uit de inleiding als afvinklijst. Vul per optie dezelfde gegevens in.

Duurzaamheid: minder volume en gewicht, recyclebaarheid en herbruikbaarheid, plus de onderbouwing daarvan. Bij verpakkingen is het verpakkingsdossier het kader.

Kanaal: past het product bij je eigen verkoop, een online platform of een tussenpartij? Op een platform heb je recht op duidelijke informatie en bij grote platforms extra rechten, zoals het recht om contracten met klanten buiten het platform om te sluiten (Ondernemersplein).

Onafhankelijke beoordeling: welk predicaat (Beste uit de Test, Beste Koop, Laagste Prijs, Meest Betrouwbaar of Afrader), met welke testmethode en datum? Check of de geteste eigenschappen bij jouw gebruik passen.

Risico's: wat als de levertijd niet wordt gehaald, een stelpost hoger uitvalt of de ondernemer failliet gaat. Neem die vragen mee in de scorecard.

Geef elk criterium een gewicht en scoor elke optie op dezelfde schaal. Zo krijg je een shortlist waarover je gericht de ontbrekende punten navraagt.

Stappenplan voor een effectieve alternatievenchecklist

Valkuilen bij het in kaart brengen van alternatieven

Alleen directe concurrenten bekijken en substituten vergeten. Concurrentie bestaat niet exclusief uit directe concurrenten; substituten kunnen behoorlijke concurrentie vormen. Vergeet ook nieuwe toetreders, afnemers en leveranciers niet.

Alleen het prijskaartje als criterium. De ACM-checklist vraagt daarnaast aandacht voor voorwaarden, stelposten en extra kosten.

Te weinig opties. Eén aanbieder geeft geen vergelijkingsmateriaal; vraag daarom bij verschillende ondernemers een offerte aan.

Mondelinge afspraken en vage omschrijvingen. Wat niet schriftelijk is vastgelegd, is later lastig te onderbouwen. Controleer of alle materialen en werkzaamheden zijn omschreven en of naar tekeningen of technische omschrijvingen wordt verwezen.

Ongefundeerde duurzaamheidsclaims. Vraag bij verpakkingen naar de onderbouwing van minimaal gewicht, recyclebaarheid en dezelfde stofeisen, zoals die in het verpakkingsdossier horen.

Te snel ondertekenen. Een handtekening onder een offerte of aanbod betekent vaak dat je aan een overeenkomst vastzit; ACM adviseert pas te tekenen als je het helemaal zeker weet.

Betalen voor een offerte die gratis hoort te zijn. Volgens ACM hoef je niet te betalen voor een offerte, tenzij de ondernemer dat van tevoren heeft gezegd, bijvoorbeeld als er tekeningen bij zitten. Bij een onterechte rekening heeft ConsuWijzer een voorbeeldbrief.

Zo maak je de keuze definitief

Neem de vijf krachten mee in de eindscore: directe concurrenten, dreiging van nieuwe toetreders, dreiging van substituten, positie van afnemers en positie van leveranciers. Vul per alternatief dezelfde checklist in en noteer per regel de bron: offerte, algemene voorwaarden of onafhankelijke test met datum en methode.

Vraag de ontbrekende punten gericht op bij de overgebleven kandidaten. Het gaat om algemene voorwaarden, onderbouwing van stelposten, garantie en gevolgen van faillissement, en de geschilroute via brancheorganisatie of geschillencommissie.

Vul per optie dezelfde scorecard in met dezelfde criteria en weging. Noteer per regel de bron: de offerte, de algemene voorwaarden of een onafhankelijke test met datum en methode.

Vraag bij duurzaamheidskeuzes de onderbouwing op die in het verpakkingsdossier hoort, en check of de verpakking aan de essentiële eisen voldoet: minimaal volume en gewicht, recyclebaarheid en de stofeisen die daarbij horen. Houd rekening met de herziening van de Europese verpakkingsrichtlijn en de verwachting dat de regels strenger worden.

Leg de uiteindelijke keuze schriftelijk vast, inclusief prijs, planning, garantie en voorwaarden. Doe dat voordat je tekent.