Concurrentiepositie beoordelen met openbare jaarcijfers

Wat openbare jaarcijfers je wel en niet vertellen over concurrenten

Een jaarrekening is de jaarlijkse financiële verantwoording die veel Nederlandse bedrijven bij KVK deponeren. Meestal bestaat zo'n stuk uit drie onderdelen: een (verkorte) balans met bezittingen, schulden en eigen vermogen, een winst- en verliesrekening met opbrengsten en kosten, en een toelichting waarin de onderneming de cijfers zelf uitlegt.

Voor concurrentieanalyse is bruikbaar dat je een kopie krijgt van de originele jaarrekening zoals gedeponeerd in het Handelsregister. Dat geeft inzicht in de financiële positie en ontwikkeling van een onderneming, en in schulden en kredietwaardigheid.

Je kunt dezelfde posten bij meerdere bedrijven en over meerdere jaren volgen in plaats van af te gaan op algemene sectorverhalen.

Het detailniveau verschilt. Naarmate de onderneming groter is, moet de jaarrekening meer informatie bevatten; kleinere rechtspersonen kunnen met een verkorte balans volstaan.

Bedrijven zonder deponeringsplicht, zoals eenmanszaken, vof's en maatschappen, ontbreken in het bestand. De vergelijkingsgroep is dus onvolledig en ongelijk gedetailleerd.

Van SBI-code naar een vergelijkbare concurrentiegroep

Ieder bedrijf dat zich inschrijft in het Handelsregister krijgt één of meer SBI-codes. Een SBI-code is een getal van vijf cijfers voor de activiteit van een bedrijf of organisatie; elke bedrijfsactiviteit krijgt een aparte code. Voorbeelden zijn 96210 voor kappers- en barbiersactiviteiten en 49330 voor personenvervoer op aanvraag per voertuig met chauffeur.

Ondernemingen met dezelfde code of een aanpalende code vormen het startpunt van je vergelijkingsgroep.

Zoek de juiste code op via de zoekmachine van het CBS of in de gepubliceerde bestanden: de Standaard Bedrijfsindeling 2025 in het Nederlands en Engels en de versies van 2008 in Excel en pdf.

De SBI-code van een ander bedrijf vraag je op via een uittreksel bij KVK of via de KVK Bedrijvencheck. Die laatste is voor ondernemers in het Handelsregister, is 30 keer per jaar gratis en vraagt om een toegangscode.

Een uittreksel is een officieel document met onder meer bedrijfsnaam, adres, bedrijfsactiviteiten, inschrijfdatum, rechtsvorm en vestiging(en), en in de meeste gevallen functionarissen en tekenbevoegdheid.

Gebruik het om te controleren of een kandidaat-concurrent echt vergelijkbare activiteiten heeft en welke rechtsvorm hij heeft — die bepaalt of er überhaupt een jaarrekening is gedeponeerd. De activiteitenomschrijving in het Handelsregister is openbaar, dus je kunt die naast de SBI-code leggen.

Een SBI-code is geen exacte kopie van de werkelijkheid. De code hangt aan de activiteiten in het Handelsregister, en bedrijven moeten wijzigingen doorgeven als hun activiteiten veranderen.

Een verkeerde of verouderde code kan gevolgen hebben voor vergunningen, subsidies, de btw-behandeling, verzekeringspremies en kredietverlening. Lees bij twijfel de activiteitenomschrijving in het uittreksel, niet alleen het cijfer.

SBI-code: kernpunten voor je vergelijkingsgroep

Jaarrekeningen opvragen bij KVK: welke vorm past bij je analyse?

De route is kort: zoek een bedrijf op naam of KVK-nummer en kies de juiste jaarrekening. KVK levert verschillende varianten, en de variant bepaalt wat je met het bestand kunt doen.

Niet-gewaarmerkt levert een pdf, een geconverteerde pdf (een XBRL-jaarrekening die naar pdf is omgezet), een XBRL-bestand dat leesbaar is voor software, of een ZIP-bestand met daarin XHTML of inline XBRL (iXBRL).

Micro-, kleine en middelgrote rechtspersonen moeten hun jaarrekening digitaal in XBRL-formaat deponeren; effectenuitgevende instellingen (EUI) moeten dat vanaf boekjaar 2020 in dit formaat doen.

iXBRL is leesbaar voor software, XHTML niet, en aan deze variant kunnen geen rechten worden ontleend.

Digitaal gewaarmerkt: alleen jaarrekeningen die in pdf zijn gedeponeerd of naar pdf zijn geconverteerd, zijn gewaarmerkt beschikbaar. Je ontvangt een pdf-bestand; afdrukken maakt het waarmerk ongeldig.

Het waarmerk biedt zekerheid dat KVK de afzender is en dat het document niet is gewijzigd. Kies deze vorm als herkomst en ongewijzigdheid van het stuk deel uitmaken van je onderbouwing.

De papieren versie is alleen beschikbaar van jaarrekeningen die in pdf-formaat of als geconverteerde pdf zijn gedeponeerd, en vraag je telefonisch op via 088 - 585 15 85 (lokaal tarief).

Jaarrekeningen van effectenuitgevende instellingen kun je online bij KVK bestellen.

Praktisch: gebruik XBRL of iXBRL als je cijfers van meerdere bedrijven en jaren in een spreadsheet wilt zetten, en de pdf-versie om de toelichting te lezen.

Varianten van jaarrekeningen bij KVK en waarvoor ze geschikt zijn

Welke onderdelen van de jaarrekening gebruik je voor concurrentiepositie?

De balans is een overzicht van bezittingen, schulden en eigen vermogen. Voor een concurrentievergelijking lees je daaruit hoe een bedrijf zijn bezittingen financiert en hoe zwaar de schuldenlast is ten opzichte van het eigen vermogen; de jaarrekening geeft daarmee ook informatie over schulden en kredietwaardigheid.

De winst- en verliesrekening is een overzicht van opbrengsten en kosten. Zet opbrengsten en kosten naast elkaar en over meerdere jaren: dan zie je of omzetgroei gepaard gaat met evenredige of snellere kostenstijging, en hoe de kostenopbouw van een concurrent zich ontwikkelt.

De toelichting is extra uitleg bij de cijfers door de onderneming zelf, en is nodig om posten te interpreteren: hoe een post is opgebouwd, welke waarderingsgrondslagen zijn gebruikt en wat er ten opzichte van het voorgaande jaar is veranderd.

Grotere ondernemingen moeten meer toelichten; bij kleinere rechtspersonen is de toelichting beperkter en moet je terughoudend zijn met vergaande conclusies.

Vergelijken met concurrenten en met eerdere jaren

Leg dezelfde posten over meerdere jaren naast elkaar: eigen vermogen, schulden, opbrengsten en kosten. Het doel is de ontwikkeling en financiële positie van een bedrijf in beeld krijgen, niet een ranglijst maken van wie de grootste is.

Vergelijk binnen de groep met dezelfde SBI-code of een code die daaraan grenst, en houd de omvang in het oog. De SBI-code zegt iets over de activiteit, niet over de grootte, het verzorgingsgebied of de klantgroep.

Bedrijven die sterk in omvang verschillen, zijn op veel posten slecht vergelijkbaar; lees in dat geval liever de ontwikkeling per bedrijf afzonderlijk.

Interpreteer de reeksen als signalen. Dalend eigen vermogen gecombineerd met stijgende schulden wijst op grotere afhankelijkheid van vreemd vermogen. Opbrengstgroei terwijl de kosten sneller stijgen, wijst op druk op het resultaat.

Stijgt of daalt een post fors, zoek dan in de toelichting de verklaring voordat je er conclusies aan verbindt.

Houd de vergelijking technisch consistent: dezelfde boekjaren, dezelfde posten en dezelfde variant van de stukken. Let op de eenheid en de verkorte weergave waarin bedragen worden gepresenteerd, en op het feit dat een post bij het ene bedrijf anders kan zijn samengesteld dan bij het andere.

Beperkingen en valkuilen van openbare jaarcijfers

Niet elk bedrijf hoeft een jaarrekening te deponeren. Bv's en nv's zijn vrijwel altijd verplicht; bij eenmanszaken en samenwerkingsverbanden zoals vof's en maatschappen ontbreekt die plicht meestal, tenzij bijzondere omstandigheden spelen, bijvoorbeeld deelname aan een grotere groep of concernconstructie.

Juist kleinere of informeel georganiseerde concurrenten kunnen daardoor volledig buiten je analyse vallen.

Verschillen in omvang werken door in het detailniveau: grote ondernemingen moeten meer informatie opnemen, terwijl kleinere rechtspersonen met een verkorte balans kunnen volstaan. Een vergelijking tussen een groot en een klein bedrijf meet daardoor deels een verschil in verslaggevingsplicht in plaats van een verschil in prestaties.

Ook het formaat speelt parten. Er zijn XBRL- en iXBRL-bestanden, pdf's en ZIP-bestanden met XHTML of iXBRL. iXBRL is leesbaar voor software, XHTML niet, en aan de niet-gewaarmerkte variant kunnen geen rechten worden ontleend.

Omgerekende of geconverteerde bestanden kosten extra werk en geven het risico dat je een ander bestand analyseert dan het gedeponeerde origineel.

Cijfers zonder toelichting zijn makkelijk verkeerd te lezen, omdat posten verschillend kunnen zijn opgebouwd en bedrijven in verschillende mate hoeven te detailleren.

Bedenk daarnaast dat een SBI-code verouderd kan zijn en dat een uittreksel de gegevens laat zien op het moment van opvragen; de meeste organisaties vragen om een uittreksel dat niet ouder is dan een maand.

Checklist: valkuilen bij openbare jaarcijfers

Stappenplan: in vijf stappen je concurrentiepositie beoordelen

Stap 1: bepaal de activiteit en de SBI-code. Zoek de code van je eigen bedrijf of van een concurrent op via de CBS-zoekmachine of de SBI-bestanden, en controleer via een uittreksel of de KVK Bedrijvencheck welke activiteiten en welke rechtsvorm een bedrijf heeft.

Stap 2: stel de vergelijkingsgroep samen uit ondernemingen met dezelfde SBI-code of een code die daaraan grenst. Streep bedrijven weg waarvan de activiteitenomschrijving duidelijk afwijkt, en houd er rekening mee dat eenmanszaken, vof's en maatschappen meestal geen jaarrekening deponeren.

Stap 3: verzamel per bedrijf meerdere jaren. Gebruik XBRL of iXBRL (of een niet-gewaarmerkte pdf) voor het rekenwerk, en een digitaal gewaarmerkte pdf als herkomst en ongewijzigdheid van het document moeten vaststaan.

Stap 4: lees per jaar de balans (bezittingen, schulden, eigen vermogen) en de winst- en verliesrekening (opbrengsten, kosten), en gebruik de toelichting om posten en veranderingen te duiden.

Stap 5: vergelijk dezelfde posten over de jaren en tussen de bedrijven, benoem per bedrijf de ontwikkeling van eigen vermogen, schulden, opbrengsten en kosten, en trek je conclusie op basis van die reeksen in plaats van op één los boekjaar.

Stappenplan: in vijf stappen je concurrentiepositie beoordelen